Piotr Soska

 

OSOBOWOŚĆ NAUCZYCIELA W PROCESIE  NAUCZANIA I WYCHOWANIA


"Kierowniczym czynnikiem wychowania jest to, czym jest nauczyciel, a raczej za co się ma
i czym jeszcze chciałby być"
                                                Jan Władysław Dawid - "O duszy nauczycielstwa"

Co to jest osobowość?

Wg. prof. Szewczuka “osobowość jest to ta (i tylko ta) struktura w obrębie życia psychicznego człowieka, która umożliwia świadomy sposób istnienia, kierowania swoim życiem i regulowania współżycia z innymi”.
          W procesie wychowania i nauczania, bardziej niż w jakimkolwiek innym zawodzie, czynnik osoby odgrywa dużą rolę. Zrozumienie roli czynnika osobowego w pracy pedagogicznej skłania nauczyciela do zainteresowania się własną osobowością. Poznanie siebie samego ułatwia, a niektórzy nawet twierdzą, że jest niezbędnym warunkiem poznania innych ludzi. Praca nad sobą samym odsłania głębiej mechanizm ludzkiego postępowania i przeobrażania, ułatwia skuteczne oddziaływanie na powierzone nam dzieci i młodzież. Tajemnica oddziaływanie dydaktycznego i wychowawczego tkwi w aspiracji nauczyciela. Prawem dziecka jest jego rozwój, a powołaniem nauczyciela jest wspierać rozwój młodej osoby. Najbardziej popiera rozwój ten, kto sam rozwija swoją osobowość, a kiedy przerywa pracę nad sobą staje się czynnikiem hamującym i przeszkodą w procesie kształtowania osobowości dziecka. Charakterystyczną cechą naszych czasów ( pod koniec XX wieku ) są stale rosnące wymagania wobec ludzi. Stawiane są one coraz częściej we wszystkich dziedzinach naszego życia. Tendencja ta uzewnętrznia się bardzo wyraźnie w stosunku do poczynań edukacyjnych.
Nauczyciel to zawód o wysokim stopniu złożoności, a w związku z tym i przygotowanie do niego musi być staranne, wielostronne i sensownie rozłożone w czasie. Inne cechy powinien mieć nauczyciel w przedszkolu (z małym dzieckiem ), a zupełnie inny musi być nauczyciel szkoły elementarnej. Inaczej kształtowane jest działanie edukacyjne wśród młodzieży. Niewątpliwie podstawowym warunkiem edukacyjnego profesjonalizmu jest standard wykształcenia i stałego doskonalenia zawodowego, a także ogólnego. Pedeutologia to całość wiedzy o nauczycielu. Na przykład Mieczysław Kreutz, w swej rozprawie bardzo surowo traktuje pedagogów o niedostatku miłości do dzieci i młodzieży, głównej jego zdaniem, zalety zawodowej. Pisze, że "Człowiek dorosły nie może już tej miłości pracą ani staraniem nabyć. Jeśli ktoś dzieci nie lubi, jeśli go one drażnią, na to niepodobna znaleźś rady: stałe obcowanie z dziećmi bardzo często jego niechęć do nich jeszcze powiększy. Miłość nakazać sobie nie można i żadne wysiłki na to nie pomogą". Z. Mysłakowski, w książce "Co to jest talent pedagogiczny?" uważa, że "osobowość jest jakby dziełem sztuki, wyrazem humanizmu właściwego zbiorowości ludzkiej". S. Schuman, w książce "Talent pedagogiczny" zwraca uwagę na nauczyciela jako jednostkę, od której aktywności zależą efekty nauczania i wychowania. Zwraca uwagę na ścisłą zależność wyników nauczania i wychowania od cech osobowości nauczyciela. Pedeutologia zwróciła uwagę na zmienność ideałów nauczyciela, zmienność wymagań, jakie się stawia wobec nauczyciela. Badania pedeutologiczne wskazały, że pracę pedagogiczną można dobrze wykonywać w różne sposoby, efekty pracy pedagogicznej w wysokim stopniu zależą od pozaintelektualnych cech osobowości. Daniel Goleman w swojej książce pt. "Inteligencja emocjonalna" pisze, że sukces w życiu również i nauczycieli zależy nie tylko od intelektu, lecz w głównym stopniu od samoświadomości, tj. od kontrolowania własnych emocji, zapału i wytrwałości w dążeniu do celu, a także od zdolności do empatii i umiejętności zachowań społecznych - czyli od "współczynnika inteligencji emocjonalnej". Uważa, że "inteligencja emocjonalna jest źródłem cech, które sprawiają, że jesteśmy bardziej ludzcy i odznaczmy się tym, co każdy człowiek winien posiadać". Mówić o osobowości nauczyciela znaczy wskazywać na wzór człowieka, który organizuje pracę i kieruje postępowaniem tego, którego kształtując równocześnie przysposabia się do życia. To taki człowieka, który odznacza się umiejętnością bezpośredniego z nim współżycia i jest bliski temu wszystkiemu, z kim i z czym współżyje jego uczeń, a więc współbycia z jego rodzicami, jego otoczeniem, jego wzlotami i upadkami, swoistego współżycia ze społeczeństwem, które go darzy zaufaniem i zadaniami w jego powołaniu.
Osobowość nauczyciela docelowo znajduje się nieustannie w tyczeniu sobie drogi, że bez przerwy przekracza niejako sama siebie, by przez swą teraźniejszość móc nadążać za tym, co z sobą niesie ową teraźniejszość niewątpliwie nadchodzącą przyszłość. Doskonaląc więc i wzbogacając swoje "teraz" osobowo - społeczne i kulturowo - ideowe nauczyciel przygotowuje się do wypełnienia nim przewidywanego "jutra", a zatem stałe pogotowie na przyjmowanie i wychowawcze sposobienie młodego, który wraz za nauczycielem dorasta i zarazem wyrasta już dla innych czasów i innych osobowo - zadań. Celem dla nauczyciela zawsze pozostanie młodzież i jej przyszłość. Jakimi więc osobowościowo są dzisiejsi nauczyciele
i wychowane przez nich młode pokolenie, takim będzie jutrzejsze społeczeństwo, jakie cele przyświecają nauczycielowi takimi pokieruje się ukształtowany przezeń człowiek przyszłości. Osobowość nauczyciela według Cz. Banacha obejmuje trzy struktury:
1) poznawczą: wyrażają się działaniem związanym za spostrzeganiem i rozumieniem ucznia - wychowanka,
2) motywacyjną: obejmującą system wartości, potrzeby i postawy nauczyciela,
3) czynnościową: prakselogiczno - pedagogiczną.
Na układ własności osobowych nauczyciela składają się następujące czynniki:
1) jego światopogląd,
2) zainteresowania,
3) motywacje,
4) zdolności,
5) inteligencja,
6) mechanizmy temperamentalne, charakterologiczne i samoregulujące.

Wszystkie one tworzą wzajemne relacje między nauczycielami i uczniami, nauczycielami i rodzicami oraz środowiskiem lokalnym, nauczycielami a dyrektorami i nadzorem pedagogicznym. Na podstawie badań różnych autorów: pedagogów
i psychologów, jak również badań prowadzonych przez Banacha w roku 1988 i 1994 można wyróżnić bardzo dużo cech właściwości nauczycieli, zarówno tych pozytywnych jak i negatywnych. Nauczyciel powinien zatem być: dostępny, bezpośredni, szanujący godność uczniów, telerancyjny, obowiązkowy, wytrwały, dobry organizator, pogodny, opiekuńczy, kulturalny, taktowny. Nie powinny mu być obce: samokrytycyzm wobec własnej pracy, elastyczność w postępowaniu, życzliwość, poczucie humoru i pogoda ducha. Ma być również: skromny, mądry życiowo, mający własne zdanie, zaangażowany społecznie, bezinteresowny, mający wysokie walory moralne, sprawiedliwy, dyskretny.
Nauczyciel powinien:
1) umieć twórczo przystosować się do zmian społecznych i oświatowych,
2) być pomysłowy, cierpliwy i zrównoważony emocjonalny,
3) być koleżeński, lojalny i towarzyski,
4) być człowiekiem wielkodusznym, posiadającym określone wartości i postawę ideową.

Nauczyciela powinna także charakteryzować inteligencja, mądrość, zdolność. Powinien mieć wysoki poziom wiedzy, kwalifikacji, sprawność intelektualną i szerokie zainteresowania, być samodzielnym w myśleniu, spostrzegawczym, powściągliwym w wyrażaniu opinii, sądów i ocen.
Cechy dydaktyczne nauczyciela to:
1) mający aktualną wiedzę merytoryczną,
2) dobrze przygotowany metodycznie,
3) stosujący różne metody i środki dydaktyczne,
4) znający podstawy pedagogiki i psychologii,
5) pracowity,
6) znający potrzeby i możliwości dzieci,
7) lubiący dzieci,
8) odpowiedzialny za uczniów przed uczniami, rodzicami i władzami,
9) wymagający od siebie i innych,
10) obiektywny, bezstronny i sprawiedliwy,
11) systematycznie utrzymujący partnerskie kontakty z rodzicami,
12) twórczy, poszukujący nowych metod i środków,
13) odważny,
14) postępowy,
15) przestrzegający przepisów i dyrektyw.

Powinien również umieć dobrze planować pracę własną i zespołu, aktywizować uczniów i stosować indywidualizację w nauczaniu i poznawaniu uczniów, nagradzać i wyróżniać, wytwarzać poczucie bezpieczeństwa i warunki osiągania powodzeń
i sukcesów przez uczniów, uznawać mądre kompromisy. Cały czas powinien pracować nad sobą, doskonalić swój warsztat pracy. Powinien być także komunikatywny i sugestywny w sposobie przekazywania wiedzy i wartości, umieć korzystać z różnych źródeł informacji i traktować wszystkich uczniów jednakowo.

Cechy wychowawcze nauczyciela to:
1) otwarty na problemy młodzieży - traktujący ją podmiotowo,
2) zajmujący się chętnie pracą a młodzieżą,
3) przychylny i potrafiący sobie zjednoczyć uczniów swą postawą,
4) nie obrażający się i nie ośmieszający się,
5) wyrozumiały, opiekuńczy,
6) nie tylko uczący ale i wychowujący,
7) posiadający autorytet osobisty,
8) dšżący do odnoszenia przez uczniów sukcesów,
9) dotrzymujący słowa i obietnic,
10) zgłębiający wiadomości o życiu środowiska lokalnego.

Cechy - właściwości zewnętrzne:
1) schludny wygląd,
2) dobra prezentacja ogólna,
3) dbający o zdrowie fizyczne i psychiczne,
4) odporny na trudności w pracy, ekspresyjnie przekazujący informacje,
5) kulturalny w sposobie bycia,
6) właściwie układający sobie stosunki międzyludzkie,
7) interesujący się sukcesami.

Z pewnym uproszczeniem i uogólnieniem można przyjąć jako cechy pożądane ułożone hierarchicznie w sposób następujący:
1) otwartość i umiejętność kontaktu z młodzieżą, empatia,
2) kompetencja merytoryczna i metodyczna,
3) poszanowanie godności ludzkiej, przedmiotowość,
4) sprawiedliwość i obiektywizm w ocenianiu uczniów,
5) dialogowość, negocjacyjność, demokratyczny styl kierowania,
6) dyscyplina i wymagalność, konsekwencja w postępowaniu, wspomaganie w kłopotach,
7) tolerancja, kultura ogólna i pedagogiczna,
8) umiejętność planowania i organizowania pracy własnej i zbiorowej,
9) motywacja i umiejętność samokształcenia oraz doskonalenia swojego warsztatu pracy ( rozwój zawodowy ),
10) poczucie humoru.

Indywidualność wychowanka powinna być efektem kształcenia i wychowania prowadzonego przez nauczyciela. Taki jest postulat pedagogiki humanistycznej. Nauczyciel tworzy osobowość wychowanka wykorzystując w tym celu kulturę symboliczną: muzykę, plastykę, fotografikę, literaturę, ideologię a przede wszystkim naukę i technikę. Wiek XX jest uznawany za wiek nauki i techniki. Nauka i technika kształtuje warunki życia społeczeństw, współdeterminuje organizację działania zespołowego, przesądzają o poziomie życia ludzi, o prestiżu społeczeństwa wśród innych społeczeństw. Te dwie dziedziny kultury kształtują aspiracje życiowe ludzi, sposób definiowania własnych sytuacji społecznych, wartościowanie przez ludzi organizacji społeczeństwa, wartościowanie własnego losu, wyznaczają wzory życia a także określają wizerunki życia udanego
i sposoby jego realizacji. Nauka i technika maja wpływ na proces kształcenia w wychowania. W procesie przekazu wiedzy uczestniczy czynnie uczeń. Nauczyciel w odróżnieniu od badacza procesów społecznych ma szansę osiągnąć cele własnego działania, jeśli wiedzę udostępnianą akceptuje, a wartości przyswajane młodzieży sam realizuje, potwierdza własnym działaniem i postępowaniem. Konsekwencją udostępnia wiedzy naukowej jest akceptacja naukowego obrazu świata. Młodzież obserwuje niespójność zachowań zawodowych i faktycznych przekonań niektórych nauczycieli. Nauczyciel wychowuje wędrując na czele tych, których uczy, wychowuje będąc przewodnikiem młodzieży po labiryncie wartości, znacznie maleje udział jego w wychowaniu młodzieży, gdy chce on być dla niej jedynie drogowskazem. Młodzież oczekuje od nauczyciela przyjęcia na siebie wędrowania razem z nią i dlatego jego rola w procesie nauczania a szczególnie wychowania jest bardzo trudna i wymagająca szczególnego poświecenia.  

           



wstecz